Badania bibliometryczne w Bibliotece Głównej Śląskiej Akademii Medycznej w Katowicach
Iwona Wrzosek, Katarzyna Jaskólska
Biblioteka Główna ŚAM, Katowice
czytinfo@infomed.slam.katowice.pl
W niniejszym referacie pragniemy przedstawić przebieg badań bibliometrycznych, przeprowadzonych w Bibliotece Głównej Śląskiej Akademii Medycznej w latach 1998-2001

Pierwszy nurt działań badawczych stanowi analiza bibliometryczna prenumeraty czasopism zagranicznych, drugi natomiast - stworzenie w bazie "Bibliografia publikacji pracowników ŚAM" następujących baz danych: "Publikacje Pracowników Śląskiej Akademii Medycznej indeksowane przez bazy zagraniczne" oraz "Cytowania Publikacji Pracowników Śląskiej Akademii Medycznej w Katowicach".

Pierwszą analizę bibliometryczną prenumeraty wykonano za rok 1998. Do tego celu wykorzystano bazę Journal Citation Reports /Science Citation Index, CD Edition, która obejmuje ponad 5000 czasopism z wielu dziedzin wiedzy, w tym z zakresu medycyny, nauk pokrewnych i nauk o życiu. Baza ta zawiera wiele cennych informacji o czasopismach, między innymi podaje wskaźnik oddziaływania czasopisma Impact Factor, dzięki któremu można porównywać różne tytuły w obrębie jednej dziedziny wiedzy.

Rys. 1. Alfabetyczna lista czasopism w bazie Journal Citation Reports

Stosowanie wyłącznie wskaźnika IF dla oceny wartości merytorycznej wszystkich czasopism bez względu na dziedzinę specjalizacji, powoduje, że ocena taka jest mało obiektywna. Znacznie większe oddziaływanie ma bowiem czasopismo internistyczne, niż tytuł z dziedziny o wąskiej specjalizacji mający mniejszą liczbę czytelników, a co za tym idzie - mniejszą liczbę cytowań, w związku z czym jego Impact Factor jest niższy. Wobec powyższego została opracowana przez I. Marszakową-Szajkiewicz nowa metoda stwarzająca możliwość porównywania czasopism z różnych dziedzin wiedzy. Zaproponowany standardowy współczynnik K, obliczany jest w następujący sposób:
gdzie Ig jest wskaźnikiem wpływu dziedziny wiedzy i obliczamy go, dokonując wyboru z każdej dziedziny pięciu tytułów o najwyższym wskaźniku IF. Następnie sumujemy ogólną liczbę cytowań, otrzymanych przez te czasopisma w roku bieżącym do ilości artykułów z dwóch poprzednich lat. Liczbę tę dzielimy przez sumę artykułów opublikowanych w tych czasopismach w ciągu tych samych dwóch lat:
gdzie R jest ogólną liczbą przypisów do artykułów, a S stanowi ogólną liczbę artykułów opublikowanych. Dane powyższe dotyczą ostatnich dwóch lat. Ilustracja przedstawia wartości potrzebne do obliczenia wskaźnika wpływu dziedziny wiedzy Ig. W bazie JCR/SCI w oknie Impact Factor Calculation, sprawdzamy dane kolejnych 5 tytułów o najwyższym wskaźniku IF. Sumę liczników dzielimy przez sumę mianowników, wynik stanowi wspomniany wskaźnik oddziaływania dziedziny wiedzy Ig. Przykład dotyczy dziedziny wiedzy Biochemistry and Molecular Biology (wg JCR/SCI).

Rys. 2. Sposób obliczania Ig Ig = 44396/1563 = 28,40

W związku z tym, że większość czasopism należy do dwóch i więcej dziedzin wiedzy, obliczamy Ig wszystkich tych dziedzin, a następnie wyliczamy średnią arytmetyczną:

W celu porównania czasopism z różnych dziedzin wiedzy, obliczamy standardowy współczynnik K, wg wcześniej podanego wzoru dla wszystkich czasopism, zawartych w bazie JCR/SCI. Umożliwia nam to porównanie ich bez względu na przynależność do dziedziny wiedzy. Dokładna analiza bibliometryczna wykazała, iż Biblioteka ŚAM prenumeruje zasadniczo tytuły o wysokim standardowym współczynniku K: wśród 152 tytułów dla 13% czasopism jego wartość przekracza wartość 100, 25 % tytułów ma współczynnik większy od 50, 9 % - większy od 40, a wskaźnik 26 % tytułów przekracza wartość 20. Pomiędzy wartością 10 a 20 współczynnika K lokuje się 18 % tytułów.

Rys. 3. Wyniki analizy prenumeraty czasopism w BG ŚAM

Drugi nurt realizowanych od 2000 r. działań stanowiło utworzenie bazy danych rejestrującej cytowania dorobku naukowego pracowników Uczelni. Ponieważ ŚAM nie posiada bazy Science Citation Index, na której należało się oprzeć podczas prowadzenia prac, bazę udostępniło nam kierownictwo Oddziału Informacji Naukowej Biblioteki Głównej Uniwersytetu Śląskiego, za co serdecznie dziękujemy.

Kolejnym etapem było stworzenie oprogramowania, umożliwiającego obróbkę rekordów zgranych uprzednio z SCI. Po licznych konsultacjach z informatykami postanowiono wykorzystać do tego celu program Expertus, w którym od kilku lat opracowuje się Bibliografię Publikacji Pracowników Śląskiej Akademii Medycznej . Program ten został powiększony o moduł Cytowania, który umożliwia import rekordów do programu, a następnie wiązanie skróconych opisów prac cytowanych w SCI z pełnymi opisami wprowadzonymi wcześniej do modułu Bibliografia.

Cechą charakterystyczną bazy SCI jest to, że podaje ona jedynie pierwszego autora cytowanej pracy. Aby uzyskać pełną listę cytowań pracownika Uczelni, należało zebrać dane o jego wszystkich publikacjach, przede wszystkim współautorskich. W przypadku prac opublikowanych po 1990 r. postanowiono wykorzystać istniejącą bazę bibliograficzną, którą poddano konwersji i obecnie jest udostępniana w formie elektronicznej. Kłopotem było natomiast stworzenie listy prac sprzed roku 1990. Pomocna okazała się tu drukowana wersja bibliografii. Na jej podstawie opracowano kartoteki publikacji pracowników Uczelni, notujące pierwszych autorów prac, z którymi publikowała dana osoba oraz skrócone opisy bibliograficzne. Następnie opisy prac umieszczone w kartotekach porównano z opisami prac cytowanych, podawanych przez SCI.

Niejednokrotnie zdarza się, że prace na tym etapie trwają bardzo długo. Główną tego przyczyną jest struktura bazy. Autorzy cytowanych prac identyfikowani są jedynie według nazwisk i inicjału (inicjałów) imienia. Przy ogromnej ilości danych rejestrowanych przez bazę (ma ona zasięg międzynarodowy i rejestruje zawartość około 5500 czasopism) istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, że wiele nazwisk, nawet tych mniej powszechnych, powtórzy się. Łatwo przez zbieżność nazwiska i inicjału imienia przypisać cudzą pracę komuś innemu. Gdy bibliografie z lat ubiegłych okazują się niewystarczającym źródłem do weryfikacji autora i opisu pracy z SCI, osoby pracujące nad cytowaniami posługują się dostępnymi bibliograficznymi bazami danych: Medline, Embase, rzadziej Biblio. Jeżeli istnieje już pewność co do tożsamości autora oraz znany jest dokładny opis publikacji, wprowadzany jest on do programu Expertus, a następnie do modułu Cytowania wgrywane są pliki zawierające dane o pracach cytujących interesującego nas autora. W każdym z plików znajdują się cytowania dotyczące publikacji z jednego roku. Ostatnim etapem prac jest powiązanie skróconego opisu z SCI z opisem pełnym wpisanym do bazy Expertus. Z efektami pracy osób opracowujących bazę można zapoznać się na stronie internetowej Biblioteki.

Chcąc sprawdzić cytowania publikacji pracownika Akademii, należy wybrać kostkę Bibliografia Publikacji Pracowników Śląskiej Akademii Medycznej, a następnie wejść w opcję Cytowania wg SCI Publikacji Pracowników ŚAM. W ten sposób dotrzemy do wyszukiwarki, gdzie wystarczy wpisać nazwisko i imię (lub inicjał imienia - bez kropki) interesującej nas osoby.

Rys. 4. Wyszukiwarka

Istnieje możliwość wyboru lat, z których mają pochodzić prace cytujące. Dokonujemy tego poprzez zaznaczenie odpowiednich prostokątów znajdujących się pod formularzem. W przypadku braku wyboru lat, system prezentuje dane za wszystkie lata. Otrzymany spis publikacji zawiera pełne opisy publikacji pracowników ŚAM, a pod nimi - prace podające je w swojej literaturze załącznikowej.

Rys. 5. Wynik wyszukiwania w bazie Cytowania

Biorąc pod uwagę czasochłonność opracowania kompletu cytowań jednego pracownika, należało ustalić priorytety, warunkujące tok pracy. Początkowo baza cytowań obejmowała publikacje pracowników z tytułem profesora i doktora habilitowanego, pełniących funkcje kierownicze. Ograniczenie to było konieczne ze względu na znaczną liczbę osób zatrudnionych na etatach naukowo-dydaktycznych (ponad 1400). Obecnie uzupełnia się ją o dane dotyczące pozostałych pracowników.

Zakres chronologiczny tworzonej bazy obejmuje lata 1991-2000. Z wymienionego okresu pochodzą prace cytujące dorobek naukowy pracowników ŚAM. Natomiast same prace cytowane są starsze i w wielu przypadkach pochodzą z lat siedemdziesiątych lub osiemdziesiątych. Uzupełnienie bazy planuje się do końca 2002 r., tak, aby w latach następnych mogła być ona aktualizowana na bieżąco.

Należy w tym miejscu podkreślić, że Biblioteka Główna Śląskiej Akademii Medycznej jest pierwszą biblioteką medyczną w kraju, która podjęła się pełnej rejestracji cytowań. Sądzimy, że z naszych doświadczeń będą mogły w przyszłości skorzystać również inne biblioteki akademickie.

W bieżącym roku BG ŚAM stanęła wobec konieczności opracowania danych do sprawozdania dla Komitetu Badań Naukowych. Chodziło o przygotowanie w bardzo krótkim czasie (lipiec-wrzesień br.) sumarycznego indeksu cytacji z wszystkich wydziałów za lata 1997-2000.

Prace - jak już wspomniano - rozpoczęto na Uniwersytecie Śląskim, gdzie korzystano z bazy SCI. Pozwala ona wyszukiwać prace cytowane wg nazwisk pierwszych autorów. Sposób ten był bardzo pracochłonny i nie gwarantował kompletności. Dlatego też zdecydowaliśmy się posłużyć bazą SCI Expanded, którą udostępniła nam Politechnika Śląska.

SCI Expanded zawiera przypisy bibliograficzne z około 5800 czasopism, wybranych przez jej twórców. Jest największą interdyscyplinarną bazą bibliograficzną i obejmuje łącznie 164 dziedziny naukowe. W odróżnieniu od SCI umożliwia wyszukiwanie prac cytowanych wg nazwisk współautorów, dlatego okazała się niezbędna przy realizacji tego zadania.

Prace prowadzono w dwóch zespołach, pierwszy zajął się zgrywaniem materiału z bazy, w następującej postaci:
1. wykaz prac danego autora,
2. opis bibliograficzny cytowanej pracy,
3. wszystkie prace cytujące.
W ten sposób należało sprawdzić 1500 nazwisk za okres 4 lat.
Selekcja materiału na miejscu była niemożliwa, ze względu na czas, jakim dysponowaliśmy w Politechnice oraz na brak narzędzi do weryfikacji wyszukiwanych pozycji. Tak więc ekipa pracująca w Gliwicach miała za zadanie w jak najkrótszym czasie przekazać do Biblioteki Głównej jak najwięcej materiałów, gdzie ich selekcją zajmował się drugi zespół.

Dodatkowym utrudnieniem był fakt, że nazwiska podwójne należało zgrywać w kilku możliwych wersjach, popularne nazwiska tworzyły ogromne pliki z informacjami, a niektóre nazwiska nie występowały w bazie w ogóle.

Po przeprowadzonej (nie bez przeszkód) identyfikacji, sporządzano dla każdego nazwiska dokument z ilością cytowań w poszczególnych latach. Efektem przeprowadzonych prac było sumaryczne zestawienie obejmujące 296 nazwisk autorów cytowanych na świecie, co stanowi 21% pracowników naszej Uczelni.