Ocena dorobku i reputacji naukowej indywidualnych uczonych i zespołów
Andrzej Ziabicki
Instytut Podstawowych Problemów Techniki PAN, Warszawa
Komitet Naukoznawstwa PAN
aziab@ippt.gov.pl
Tradycyjne metody oceny dorobku naukowego opierały się na jakościowych, opisowych opiniach (recenzjach) ekspertów - uczonych wyspecjalizowanych w tej samej dziedzinie, co oceniany. W ostatnich latach wielka popularność zyskały metody ilościowe wykorzystujące wskaźniki charakteryzujące osiągnięcia naukowe i kwalifikacje ocenianych uczonych i zespołów. Popularność metod ilościowych wynika z rozczarowania subiektywnością, niekompetencją, lub nierzetelnością recenzji i recenzentów, a także z pozoru obiektywności ocen ilościowych. Metody ilościowe wykorzystują jeden, zasadniczy wskaźnik, lub (częściej) zespół wskaźników sumowanych z odpowiednimi wagami statystycznymi. Rolę wskaźników dorobku naukowego może spełniać liczba artykułów, liczba opublikowanych książek, liczba patentów, wykładów, liczba cytowań itp. O reputacji naukowej uczonego świadczą nagrody naukowe, stopnie honorowe, udział we władzach organizacji naukowych i komitetach, a także zaproszenia do wygłaszania referatów i wykładów na prestiżowych konferencjach naukowych.
Jakkolwiek subiektywność jest nieuniknioną cechą oceny jakościowej, tylko recenzja opisowa umożliwia zindywidualizowaną ocenę tak niewymiernych cech, jak wartość i znaczenie dorobku naukowego. W odniesieniu do ocen ilościowych konieczne jest uwzględnienie wielu różnych wskaźników. Wskaźniki dorobku naukowego indywidualnych uczonych można sumować w czasie, lub w zespołach, lecz nie można porównywać różnych aspektów działalności naukowej i dydaktycznej. "Ocena globalna" stanowiąca sumę wskaźników ważonych statystycznie jest zawsze arbitralna.. Może ona jednak stanowić narzędzie polityki naukowej i wymuszanie określonych zachowań (np. publikowanie prac wyłącznie w czasopismach zagranicznych). Dobór najważniejszych wskaźników i (umowne) wagi statystyczne muszą być dostosowane do profilu oceny. Innych wskaźników wymaga ocena badacza, innych - dydaktyka, czy menadżera.
W ujęciu matematycznym, oceny ilościowe można rozpatrywać jako wielowymiarową przestrzeń wektorową wskaźników dorobku i reputacji. Przestrzeń ta jest liniowa, lecz nie posiada metryki.
Idealna oceny powinna zawierać elementy jakosciowe (opisowe) i ilościowe (wskaźniki dorobku i reputacji). Idealna procedura oceniania powinna wzorować się na procesie sądowym. Istotnymi cechami takiej procedury jest:
i. uwzględnienie całego materiału faktycznego istotnego dla oceny (wskaźniki ilościowe, recenzje opisowe - opinie ekspertów itp.)
ii. bezwzględna zasada rozłączności ról uczestników - oceniającego (sędziego), recenzentów (biegłych), ocenianego, i wykluczenie konfliktu interesów
iii. pełna odpowiedzialność oceniającego za wyniki oceny - krytyczny stosunek do opinii recenzentów i wskaźników ilościowych
iv. dwuinstancyjność (możliwość odwołania - apelacji).
v. bezpośredni kontakt i dyskusja oceniającego z ekspertami (ewentualnie również z ocenianym)

Literatura
1. Ziabicki "The Evaluation of Scientists and their Work", w: Evaluating Science and Scientists (M.S. Frankel & J. Cave, Eds), Central European University Press, Budapest 1997.
2. Ziabicki "Evaluation of an Individual Scientist. Legal Case Analogy", w: Science Evaluation and Its Management, (V. Paces, L. Pivec & A.H. Teich, Eds), IOS Press, Amsterdam-Berlin-Oxford-Tokyo-Washington, 1999.
3. Ziabicki "Obiektywizacja oceny uczonych i zespołów naukowych", Biuletyn TPKN Nr 12 (17), listopad 1993, str. 35-47, Towarzystwo Popierania i Krzewienia Nauk, 1993.
4. Ziabicki "Ocena indywidualnych naukowców i zespołów naukowych", Nauka i Szkolnictwo Wyższe, Nr 3, str. 39-48, 1994.